Poseban penzijski staž za majke

Penzijski staž predstavlja jedan od dva uslova za ostvarivanje prava na penziju. Da bi se ostvarilo pravo na penziju, potrebno je imati propisani minimalan broj godina života i minimalni penzijski staž (staž koji se stiče različitim oblicima rada za koji se plaćaju doprinosi). Takođe, penzijski staž utiče i na visinu penzije – što ga osiguranik više ima, penzija će biti viša.

Zakon o penzijskom i invalidskom osiguranju kod nas predviđa da žene imaju pravo na priznavanje dodatnog penzijskog staža po osnovu rađanja, a koji utiče na uvećanje njihove penzije (poseban staž). Na koji način zakon ovo reguliše, tema je ovog teksta.

Najpre ćemo nešto reći o samom penzijskom stažu, a potom posebno o delu koji se odnosi na majke.

Za koga se obavezno uplaćuje doprinos za penzijsko i invalidsko osiguranje?

Zakonom o penzijskom i invalidskom osiguranju predviđene su tri kategorije obavezno osiguranih lica, za koja se uplaćuju doprinosi u skladu sa odredbama Zakona o doprinosima za socijalno osiguranje, i to:

a) Zaposleni, za koje doprinose plaća poslodavac: tu se podrazumevaju lica u radnom odnosu, izabrana ili postavljena lica, ako za obavljanje funkcije ostvaruju zaradu, lica koja obavljaju privremene i povremene poslove; tu se svrstavaju i lica koja ostvaruju novčanu naknadu prema propisima o radu i zapošljavanju, za koje doprinose za penzijsko i invalidsko osiguranje plaća Nacionalna služba za zapošljavanje.

b) Osiguranici samostalnih delatnosti: ovde se svrstavaju lica koja samostalno obavljaju privrednu ili drugu delatnost, zatim osnivači, odnosno članovi privrednih društava koji u njima rade određene poslove, lica koja obavljaju poslove po osnovu ugovora o delu, odnosno autorskog ugovora, kao i poslove po osnovu drugih ugovora, kod kojih za izvršen posao ostvaruju naknadu, te sveštenici i verski službenici.

v) Osiguranici poljoprivrednici su lica koja se bave poljoprivrednom delatnošću kao nosioci ili članovi poljoprivrednog domaćinstva ili porodičnog poljoprivrednog gazdinstva, ako nisu osiguranici zaposleni, osiguranici samostalnih delatnosti, korisnici penzije ili nisu na školovanju.

Zakon o penzijskom i invalidskom osiguranju dopušta mogućnost uključivanja u penzijsko osiguranje i samostalnu uplatu doprinosa. Ovo pravo imaju sva lica starija od 15 godina života, koja imaju prebivalište u Republici Srbiji, a nisu obavezno osigurana (npr. nezaposleni). Ova lica, ako imaju sredstava da plaćaju doprinos, sama biraju jednu od 13 ponuđenih osnovica, pri čemu je najniža na nivou 35% prosečne mesečne zarade u Republici u prethodnom tromesečju, a najviša je u visini pet takvih proseka. Stopa doprinosa je 24%, a doprinos se uplaćuje do 15. u mesecu za prethodni mesec.

Staž osiguranja, poseban staž i uslovi za penzionisanje

Šta obuhvata penzijski staž? Penzijski staž obuhvata staž osiguranja i poseban staž.

Staž osiguranja podrazumeva vreme provedeno na radu po osnovu kojeg je osiguranik bio obavezno osiguran na penzijsko i invalidsko osiguranje i za koje mu je uplaćen pripadajući doprinos.

Poseban staž predstavlja vreme provedeno izvan rada, koje se, i pored te činjenice, iz određenih društveno opravdanih razloga (npr. u cilju podsticanja povećanja nataliteta, kod posebnog staža koji se priznaje za rođenje deteta) priznaje u penzijski staž.

Razlika posebnog staža u odnosu na staž osiguranja sastoji se u tome što, za razliku od staža osiguranja, godine priznate kao poseban staž ne priznaju se kao uslov za ostvarivanje prava na penziju. Da bi osiguranik stekao pravo na starosnu penziju, potrebno je da istovremeno ispuni uslove u pogledu godina života i staža osiguranja. Kada je potrebno ispuniti uslov za ostvarivanje prava u pogledu broja godina penzijskog staža, računa se samo staž osiguranja.

Uslovi za ostvarivanje prava na starosnu penziju u ovom trenutku, a tako će biti sve do 2032. godine, različiti su za muškarce i žene.

Muškarac osiguranik stiče pravo na punu starosnu penziju kada navrši 65 godina života i najmanje 15 godina staža osiguranja ili 45 godina staža osiguranja, bez obzira na godine života (priznaje se samo staž za koji su plaćeni doprinosi).

Za žene se ova granica postepeno pomera, pa tako u 2026. godini iznosi 64 godine života i najmanje 15 godina staža osiguranja; u 2027. godini granica će iznositi 64 godine i 2 meseca života; u 2028. godini uslov za žene biće 64 godine i 4 meseca života i tako dalje, sve do 2032. godine, do kada će se uslov za žene podizati za dva meseca godišnje, kada će se konačno izjednačiti uslovi za oba pola.

Zakon o penzijskom i invalidskom osiguranju poznaje institut prevremene starosne penzije, koji omogućava osiguranicima da uz ispunjavanje manje zahtevnih uslova odu u starosnu penziju pre vremena, ali uz trajno umanjenje penzije koja bi im pripala da su ispunili osnovne uslove.

Pravo na prevremenu starosnu penziju osiguranik stiče kada navrši najmanje 40 godina staža osiguranja i najmanje 60 godina života. Visina prevremene starosne penzije određuje se na isti način kao i visina redovne starosne penzije, s tim što se dobijeni iznos trajno umanjuje za 0,34% za svaki mesec koliko je preostalo od momenta penzionisanja do navršenja 65 godina života, ali može se umanjiti najviše do 20,4%.

Jednom kada se ispuni uslov u pogledu godina staža osiguranja i ostvari pravo na penziju, priznaje se i poseban staž u smislu obima ostvarivanja prava, odnosno utiče na visinu penzije.

Na koji način se majkama priznaje poseban staž?

Kome se priznaje poseban staž?

U uvodu smo napomenuli da se u određenim slučajevima, iz opravdanih društvenih razloga, priznaje penzijski staž i za vreme provedeno van rada. Radi se o sledećim licima:

• osiguraniku – ženi koja je rodila treće dete, po tom osnovu uračunava se u poseban staž vreme u trajanju od dve godine;
• osiguraniku se u poseban staž u dvostrukom trajanju računa vreme koje je proveo u akcijama i zarobljeništvu vršeći vojne dužnosti ili druge dužnosti za vojne ciljeve ili za ciljeve državne bezbednosti;
• osiguraniku, odnosno licu, u poseban staž u jednostrukom trajanju računa se vreme provedeno na lečenju i medicinskoj rehabilitaciji usled bolesti ili povreda zadobijenih u akcijama i zarobljeništvu, vršeći vojne dužnosti ili druge dužnosti za vojne ciljeve ili za ciljeve državne bezbednosti;
• od 01.01.2032. godine osiguraniku – ženi uračunavaće se u poseban staž vreme u trajanju od: šest meseci, ako je rodila jedno dete, odnosno godinu dana, ako je rodila dvoje dece.

Takođe, ponovo ističemo da prilikom određivanja da li neko lice ispunjava zakonom propisane uslove za sticanje prava na penziju poseban staž se ne računa, ali kada se ostvari pravo na penziju poseban staž jeste od uticaja na visinu prava, odnosno visinu penzije.

Primera radi, ako ženi nedostaju dve godine staža osiguranja da bi dobila penziju, bez obzira na činjenicu da je rodila troje dece i da joj se po tom osnovu priznaju dve godine posebnog staža, nije ispunila uslov za penziju jer se za sticanje prava na penziju računa samo staž osiguranja, ne i poseban staž.

Kada osiguranica iz našeg primera odradi još dve godine i po osnovu dodatne dve godine rada ima ukupno 15 godina staža osiguranja, te ispuni uslov za penziju, pri obračunu visine penzije računaće se da ima 17 godina penzijskog staža, a ne 15. Ovo stoga što joj se, nakon ispunjavanja uslova za penziju, dodaju i dve godine priznate po osnovu toga što je rodila troje dece.

Postupak za priznavanje posebnog staža za majke

Poseban staž se utvrđuje tek na zahtev osiguranika i priznaje se rešenjem PIO fonda. Rekli smo – poseban staž se ne računa u minimalni uslovni staž, već samo povećava koeficijent za obračun penzije. Zakon predviđa i ograničenje – ukupni penzijski staž ne može preći 45 godina, uključujući i poseban dodatak.

Podsećamo, situacija je sledeća:

• Majke sa jednim detetom: priznavaće im se 6 meseci posebnog staža od 2032. godine;
• Majke sa dvoje dece: priznavaće im se 12 meseci posebnog staža od 2032. godine;
• Majke sa troje i više dece: već sada ostvaruju uvećanje staža od 2 godine (majke koje imaju četvoro i više dece prepoznaju se kao majke sa troje dece i nemaju posebne pogodnosti).

Kako do rešenja PIO fonda?

Osiguranica podnosi zahtev filijali PIO fonda u gradu na čijoj teritoriji ima prijavljeno prebivalište u ličnoj karti ili elektronski, preko eUprave. Uz zahtev prilažu se izvod iz matične knjige rođenih za svako dete i lična karta.

Na osnovu priloženih dokaza PIO fond donosi rešenje kojim priznaje dve godine staža za žene koje su rodile troje ili više dece, što će uvećati visinu njihove penzije kada budu ostvarile uslove za penzionisanje.

Koliko je to uvećanje zavisi od više faktora: od ukupnog staža (veći broj godina staža znači i znatnije uvećanje), od visine plate na koju je plaćen doprinos za PIO itd.

Sve majke sa troje i više dece imaju pravo na poseban staž u trajanju od dve godine. Bez obzira koliko još imaju do penzije, zahtev da ostvare ovo pravo mogu podneti odmah.

Naravno, neophodno je da su osiguranice, to jest da su sada prijavljene na penzijsko osiguranje ili da su bile u nekom trenutku radno angažovane u Republici Srbiji i da je plaćen doprinos za taj rad.

Takođe, žene sa troje ili više dece koje su možda propustile to da urade, a već su u penziji, mogu sada da podnesu zahtev za priznavanje posebnog staža.

Od 2032. godine poseban staž će dobiti i sve ostale majke – za jedno dete to će biti šest meseci, a za dva deteta godinu dana. One će zahteve moći da podnose od 1. januara 2032. godine.